Elke uitspraak hier heeft een bron en een jaar: het boek (na 2002), de wandelgids van 2008, de folder van 2014 en de inventarisfiches, gelezen in november 2026. Zo werken we

De eerste muurBrussel, 13e eeuw

De Zwarte Toren in Brussel: een muur uit de 13e eeuw, een dak uit 1888

De naam Zwarte Toren is jonger dan de toren. Volgens het boek De eerste omwalling heette de herberg waar hij bij hoorde "in den Toren", en kreeg hij de bijnaam pas tijdens de restauratie van 1888-1889.

De ronde Zwarte Toren met kegeldak, tussen hoge gebouwen op het Sint-Katelijneplein
De Zwarte Toren op het Sint-Katelijneplein. Foto: Johan Bakker, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.

Hij staat aan de rand van het plein, "geprangd tussen latere bouwwerken", zoals de wandelgids het zegt. Hij is een van de torens van de eerste stadsmuur van Brussel. De inventarisfiche dateert het ontwerp tussen 1200 en 1300, met een onbekende bouwer, en zet hem sinds 1 februari 1937 bij het beschermd erfgoed.

Bijna gesloopt in 1887

Eeuwenlang zat de toren verstopt. Het boek schrijft dat hij "bijna onzichtbaar" was door de huizen die ertegenaan stonden. Bij de afbraak van de Zwarte Lievevrouwwijk, in 1887-1888, kwam hij weer vrij.

Eerst moest hij ook weg. Volgens het boek "stemde de gemeenteraad voor haar restauratie in 1888-1889", dankzij de tussenkomst van burgemeester Charles Buls. De wandelgids van 2008 noemt de redding "een glansrijke overwinning" voor Buls in de strijd tussen erfgoed en stadsvernieuwing.

Gevel, dak en windwijzer zijn van stadsarchitect Jamaer

Stadsarchitect Pierre-Victor Jamaer restaureerde de toren in 1888-1889 "in haar 16de-eeuwse staat". Volgens het boek reconstrueerde hij de trapgevel met vijf treden en het kegelvormige, overkragende dak met de windwijzer. De ronde kant en de randen van de schietgaten kregen natuursteen van hetzelfde type als de oorspronkelijke Lediaanse zandsteen.

Prent van de Zoutkaai in 1732: een ronde toren met trapgevel en een grote houten havenkraan op de voorgrond
De Zoutkaai in 1732, met de toren en een havenkraan: tekening van E. Puttaert naar een ouder origineel, in Bruxelles à travers les âges (1884). Zo had de toren in 1732 al een trapgevel, de vorm die Jamaer later reconstrueerde. Internet Archive Book Images, geen bekende auteursrechten, via Wikimedia Commons.

Waarom de 16e eeuw en niet de 13e? Het boek legt uit dat de torens eerst geen dak hadden. Bovenop lag een terras met kantelen. Op het panorama van Van den Wijngaerde uit 1552 hebben sommige torens al een halfkegelvormig leien dak, en zulke daken met trapgevel vervingen geleidelijk de terrassen. Jamaer koos dus de toren zoals hij er in de 16e eeuw uitzag, niet zoals hij gebouwd was.

De wandelgids van 2008 is er eerlijk over: het resultaat is "een nieuwe interpretatie van de 16e-eeuwse toren". De trapgevel en het dak zijn dus van 1888. Je kunt dat jammer vinden. Toch koos de gemeenteraad voor restauratie in plaats van afbraak, en dit is hoe die restauratie eruitzag. Het boek zegt het mooi: met die restauratie "verschijnt de omwalling opnieuw in de stad, ditmaal als een historisch monument".

Waarom stond hier een toren?

Volgens de wandelgids controleerden de Zwarte Toren en de toren bij de Wolfswycket samen de scheepvaart op de Zenne. Het boek schrijft dat de toren uitkeek over het Kraanplein aan het Sint-Katelijnedok. Daar stond volgens de gids sinds de 16e eeuw een grote houten kraan om schepen te lossen. Op de prent van 1884 staat zo'n kraan vooraan.

Iets verderop stond de Zwarte Poort, op de hoek met de Lakensestraat. Het boek legt uit dat de poort eerst Lakensepoort heette en later Zwartepoort, "vanwege de kleur die haar muren in de loop der tijden hadden aangenomen". In 1571 viel het besluit om haar af te breken, in 1573 gebeurde het. De blauwe hardsteen ging naar de sluis van Klein-Willebroek.

De Zwarte Toren in jaartallen, met de bron per regel
JaarWatBron
1200-1300Ontwerp, bouwer onbekendInventarisfiche
1571-1573Besluit tot afbraak van de Zwarte Poort, uitgevoerd in 1573Boek (na 2002)
1575Plan van François de Belle-Forest toont de toren bij de ZenneWandelgids 2008
1887-1888Afbraak van de wijk, de toren komt vrijBoek (na 2002)
1888-1889Restauratie door Pierre-Victor JamaerBoek, wandelgids en fiche
1937Beschermd sinds 1 februariInventarisfiche
2014Punt 8 in de folder, bij de toegankelijke overblijfselenFolder 2014

De zaal en de trappen achter de toren

De wandelgids van 2008 stuurt je naar de achterkant: "de zaal op de benedenverdieping en de trappen naar de weergang zijn goed zichtbaar." Daar zie je ook hoe zo'n toren in elkaar zat. De folder van het Coudenbergpaleis beschrijft de torens van de eerste muur als twee verdiepingen hoog en hoefijzervormig, met per verdieping drie schietgaten en twee openingen naar de borstwering.

Hoe de toren past tussen de andere resten, zie je op het plan en in de tabel van de eerste stadsmuur van Brussel. Daar staat hij als halte 7, en het is een van de plekken waar de drie bronnen het niet oneens zijn. In de wandelroute van de gids ligt hij op het derde stuk, van de Sint-Katelijnepoort naar de Warmoesbroekpoort.

Verder langs de muur