De Zwarte Toren in Brussel: een muur uit de 13e eeuw, een dak uit 1888
De naam Zwarte Toren is jonger dan de toren. Volgens het boek De eerste omwalling heette de herberg waar hij bij hoorde "in den Toren", en kreeg hij de bijnaam pas tijdens de restauratie van 1888-1889.

Hij staat aan de rand van het plein, "geprangd tussen latere bouwwerken", zoals de wandelgids het zegt. Hij is een van de torens van de eerste stadsmuur van Brussel. De inventarisfiche dateert het ontwerp tussen 1200 en 1300, met een onbekende bouwer, en zet hem sinds 1 februari 1937 bij het beschermd erfgoed.
Bijna gesloopt in 1887
Eeuwenlang zat de toren verstopt. Het boek schrijft dat hij "bijna onzichtbaar" was door de huizen die ertegenaan stonden. Bij de afbraak van de Zwarte Lievevrouwwijk, in 1887-1888, kwam hij weer vrij.
Eerst moest hij ook weg. Volgens het boek "stemde de gemeenteraad voor haar restauratie in 1888-1889", dankzij de tussenkomst van burgemeester Charles Buls. De wandelgids van 2008 noemt de redding "een glansrijke overwinning" voor Buls in de strijd tussen erfgoed en stadsvernieuwing.
Gevel, dak en windwijzer zijn van stadsarchitect Jamaer
Stadsarchitect Pierre-Victor Jamaer restaureerde de toren in 1888-1889 "in haar 16de-eeuwse staat". Volgens het boek reconstrueerde hij de trapgevel met vijf treden en het kegelvormige, overkragende dak met de windwijzer. De ronde kant en de randen van de schietgaten kregen natuursteen van hetzelfde type als de oorspronkelijke Lediaanse zandsteen.

Waarom de 16e eeuw en niet de 13e? Het boek legt uit dat de torens eerst geen dak hadden. Bovenop lag een terras met kantelen. Op het panorama van Van den Wijngaerde uit 1552 hebben sommige torens al een halfkegelvormig leien dak, en zulke daken met trapgevel vervingen geleidelijk de terrassen. Jamaer koos dus de toren zoals hij er in de 16e eeuw uitzag, niet zoals hij gebouwd was.
De wandelgids van 2008 is er eerlijk over: het resultaat is "een nieuwe interpretatie van de 16e-eeuwse toren". De trapgevel en het dak zijn dus van 1888. Je kunt dat jammer vinden. Toch koos de gemeenteraad voor restauratie in plaats van afbraak, en dit is hoe die restauratie eruitzag. Het boek zegt het mooi: met die restauratie "verschijnt de omwalling opnieuw in de stad, ditmaal als een historisch monument".
Waarom stond hier een toren?
Volgens de wandelgids controleerden de Zwarte Toren en de toren bij de Wolfswycket samen de scheepvaart op de Zenne. Het boek schrijft dat de toren uitkeek over het Kraanplein aan het Sint-Katelijnedok. Daar stond volgens de gids sinds de 16e eeuw een grote houten kraan om schepen te lossen. Op de prent van 1884 staat zo'n kraan vooraan.
Iets verderop stond de Zwarte Poort, op de hoek met de Lakensestraat. Het boek legt uit dat de poort eerst Lakensepoort heette en later Zwartepoort, "vanwege de kleur die haar muren in de loop der tijden hadden aangenomen". In 1571 viel het besluit om haar af te breken, in 1573 gebeurde het. De blauwe hardsteen ging naar de sluis van Klein-Willebroek.
| Jaar | Wat | Bron |
|---|---|---|
| 1200-1300 | Ontwerp, bouwer onbekend | Inventarisfiche |
| 1571-1573 | Besluit tot afbraak van de Zwarte Poort, uitgevoerd in 1573 | Boek (na 2002) |
| 1575 | Plan van François de Belle-Forest toont de toren bij de Zenne | Wandelgids 2008 |
| 1887-1888 | Afbraak van de wijk, de toren komt vrij | Boek (na 2002) |
| 1888-1889 | Restauratie door Pierre-Victor Jamaer | Boek, wandelgids en fiche |
| 1937 | Beschermd sinds 1 februari | Inventarisfiche |
| 2014 | Punt 8 in de folder, bij de toegankelijke overblijfselen | Folder 2014 |
De zaal en de trappen achter de toren
De wandelgids van 2008 stuurt je naar de achterkant: "de zaal op de benedenverdieping en de trappen naar de weergang zijn goed zichtbaar." Daar zie je ook hoe zo'n toren in elkaar zat. De folder van het Coudenbergpaleis beschrijft de torens van de eerste muur als twee verdiepingen hoog en hoefijzervormig, met per verdieping drie schietgaten en twee openingen naar de borstwering.
Hoe de toren past tussen de andere resten, zie je op het plan en in de tabel van de eerste stadsmuur van Brussel. Daar staat hij als halte 7, en het is een van de plekken waar de drie bronnen het niet oneens zijn. In de wandelroute van de gids ligt hij op het derde stuk, van de Sint-Katelijnepoort naar de Warmoesbroekpoort.


