Elke uitspraak hier heeft een bron en een jaar: het boek (na 2002), de wandelgids van 2008, de folder van 2014 en de inventarisfiches, gelezen in november 2026. Zo werken we

De eerste muurBrussel, 13e eeuw

Villerstoren in Brussel: onderaan middeleeuws, bovenaan een reconstructie

Volgens het boek De eerste omwalling is het bovenste deel van de Villerstoren, vanaf de schietgaten van de eerste verdieping, "een moderne reconstructie". De kantelen bovenop zijn volgens de wandelgids van 2008 van de restauratie in de jaren 1960.

Ronde zandstenen toren met kantelen bovenaan, achter een hek en struiken
De Villerstoren met zijn kantelen in 2011. Foto: EmDee, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.

De toren staat tussen de Villersstraat, aan de stadskant, en de Cellebroersstraat, aan de kant van het vroegere veld. Volgens de inventarisfiche (gelezen in november 2026) is hij beschermd sinds 30 maart 1962. Het boek noemt ook de walmuur tussen de Steenpoort en de Villerstoren "beschermd monument, 1962", en 26 meter walmuur aan de Cellebroerskant "beschermd monument, 2002".

Gevonden in een danszaal, in 1893

De toren was lang uit beeld. Volgens de gids kwamen er begin 18e eeuw kleine huisjes tegen de walmuur. De bovenste bogen en de weergang gingen daarbij grotendeels kapot, en de schietgaten werden vensters.

Het boek vertelt hoe hij weer opdook. De toren "werd in 1893 ontdekt door Combaz en De Dornon de Behault tijdens een bezoek aan het cabaret van E. Pierters, die de toren verbouwd had tot danszaal".

In 1958 moest hij weg. Bij een uitbreiding van het Sint-Jorisinstituut in de Cellebroersstraat "waren ze gedoemd tot afbraak", schrijft het boek, "maar werden op het nippertje gered en gerestaureerd door stadsarchitect J. Rombaux". Volgens de gids gingen in de jaren 1960 de huisjes tussen de Villerstoren en de Dinantstraat een voor een tegen de grond.

Wat bouwde Rombaux bij?

Rombaux was volgens het boek voorstander van "de edele materialen zoals ze door de Bouwmeesters van weleer werden gebruikt". Het gevolg: zijn restauratie "heeft het onderscheid tussen oorspronkelijke en gereconstrueerde elementen onduidelijk gemaakt". De gids zegt dat men de toren "haar vermoedelijke aanblik van de 13e eeuw" wilde teruggeven.

Welk deel uit welke tijd komt, volgens het boek en de gids
OnderdeelBronWat de bron zegt
Voet van de toren in "rode" ijzerhoudende zandsteenGids 2008"Vermoedelijk afkomstig van een ouder gebouw, mogelijk zelfs uit de Romeinse periode."
Bovenste deel, vanaf de schietgaten van de eerste verdiepingBoek"Een moderne reconstructie."
Kantelen bovenop de torenGids 2008Van de restauratie in de jaren 1960.
Boog en trap naar de weergangBoek en gids 2008De gids: één boog en het begin van de trap gerestaureerd. Het boek: de boog onder de trap "gedeeltelijk gereconstrueerd".
Vensters in de walmuurGids 2008Schietgaten die vensters werden voor de huizen tegen de muur. Aan de kant van de Sint-Jorissite zijn ze met rode baksteen dichtgemetseld.

Vergelijk het met de Zwarte Toren. Daar schrijft de wandelgids zelf dat de restauratie van 1888 "een nieuwe interpretatie" is. Bij de Villerstoren zegt het boek dat je oud en nieuw niet meer goed uit elkaar haalt. Mooi om naar te kijken, lastig als je wilt weten wat echt middeleeuws is.

Het boek ziet er ook een voordeel in, en dat argument is niet zwak. De schade door de huizen is weggewerkt, en dat maakt het "eenvoudiger om de architectuur te appreciëren". Wie wil zien hoe zo'n toren werkte, heeft hier meer aan dan aan een toren vol dichtgemetselde vensters.

Je kijkt van twee kanten

Aan de stadskant: "Vanuit de Dinantstraat is de walmuur grotendeels zichtbaar aan beide zijden", schrijft het boek. De gids wijst op het bovenste stuk van de funderingsbogen onderaan de walmuur. De gemene muur van het huis op de hoek van de Dinantstraat en de Villersstraat rust volgens het boek op de walmuur. Volgens de gids werd dat huis in 1982 volledig gerestaureerd.

Aan de veldkant: volgens de gids biedt de Sint-Jorissite in de Cellebroersstraat 16b "een uitzonderlijk zicht op het langst bewaarde stuk van de eerste omwalling". De gids vertelt ook dat de schuttersgilde van Sint-Joris dit stuk gracht sinds 1388 gebruikte om te oefenen. Het boek noemt de binnenplaats van het Sint-Jorisinstituut. Het is een school; of je daar binnen mag, zegt geen van beide.

Voorbij de Villerstoren, bij de renovatie van het industriegebouw Coloprint, kwam in de jaren 2000 nog een stuk walmuur bloot. Dat stuk "wacht nog op restauratie", volgens de wandelgids van 2008.

Halte 2a: Toren en walmuur van de Alexianen, Cellebroersstraat 16b
BronWat er staat
Boek (na 2002)Walmuur zichtbaar vanuit het Sint-Jorisinstituut, Cellebroersstraat 16; 26 meter walmuur "beschermd monument, 2002", deels zichtbaar in de gang naar de klaslokalen.
Wandelgids 2008"Uitzonderlijk zicht op het langst bewaarde stuk".
Folder 2014Punt 2: walmuur en Villerstoren, Cellebroersstraat en Villersstraat. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
InventarisficheVillerstoren: beschermd sinds 30-03-1962 (gelezen in november 2026).
Halte 2b: Walmuur en Villerstoren, Villersstraat
BronWat er staat
Boek (na 2002)Walmuur tussen Steenpoort en Villerstoren (beschermd 1962): "Vanuit de Dinantstraat is de walmuur grotendeels zichtbaar".
Wandelgids 2008"Bovenste stuk van de funderingsbogen zichtbaar". Restauratie begin jaren 1960 door J. Rombaux.
Folder 2014Punt 2: walmuur en Villerstoren, Cellebroersstraat en Villersstraat. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
InventarisficheVillerstoren: beschermd sinds 30-03-1962 (gelezen in november 2026).

Op het plan van de eerste stadsmuur van Brussel zijn dit de haltes 2a en 2b. In de wandelroute van de gids liggen ze op het eerste stuk, van de Steenpoort naar de Overmolenpoort.

Verder langs de muur