Anneessenstoren in Brussel: zat François Anneessens hier echt gevangen?
Twee uitgaven van het Brussels Gewest vertellen het verhaal, en allebei houden ze een slag om de arm. Het boek De eerste omwalling schrijft "waarschijnlijk", de wandelgids van 2008 schrijft "zou".

De toren zelf staat er wel, aan de Keizerslaan tussen nummer 34 en 36. Het boek noemt hem de Hoektoren, "in de volksmond" de Anneessenstoren. Volgens de wandelgids van 2008 telde de eerste stadsmuur een vijftigtal torens, en is deze er een van de vier "die volledig bewaard bleven". Volgens de inventarisfiche (gelezen in november 2026) is hij beschermd sinds 20 februari 1992 en 26 september 2002.
Het boek zegt waarschijnlijk, de gids zegt zou
Het boek De eerste omwalling
"Waarschijnlijk was François Anneessens hier opgesloten, vóór hij in 1719 naar het schavot werd gebracht."
De wandelgids van 2008
Anneessens "zou hier gevangen gezeten hebben tot zijn terechtstelling in 1719".
Wie was hij? Het boek noemt hem "deken van de gilde van de Vier Gekroonden", de gids "de deken van de bouwvakkersgilde". Volgens het boek werd hij geboren op 4 februari 1660 en stierf hij op 17 september 1719 op de Grote Markt, voor het Broodhuis, "voor het verdedigen van de gemeentelijke vrijheden tegen de al te centralistische Oostenrijkse Regering". De gids zegt het zo: "Hij had, samen met andere gildeleden, geweigerd zich te onderwerpen aan de nieuwe regels voor vakgenootschappen."
Waarom juist deze toren? Het boek schrijft dat hij als bijgebouw van de Steenpoort diende, toen die poort een gevangenis was. Volgens de gids liep er een gemetselde gang over de weergang naar de Steenpoort, "die vanaf de 16e eeuw als staatsgevangenis dienst deed".
Daar zit het verschil. Dat de toren bij een gevangenis hoorde, staat in beide bronnen zonder voorbehoud. Dat Anneessens precies hier zat, staat in geen van de twee als zeker. Wie het verhaal doorvertelt, laat het woord waarschijnlijk dus beter staan. Eerlijk is eerlijk: ook de twee bronnen zetten de naam Anneessenstoren gewoon boven hun tekst, en wij doen dat ook. Zo heet hij op straat.
Een toren op de hoek van de muur
Hier buigt de muur af voor hij de helling naar de Zennevallei afdaalt. Dat verklaart de vorm. Volgens de gids heeft de eerste bouwlaag vijf schietgaten in plaats van drie, omdat de toren ongeveer 245° moest bestrijken in plaats van 180° bij een gewone toren.
| Maat | Boek | Gids 2008 |
|---|---|---|
| Hoek tussen de twee stukken walmuur | "Nagenoeg rechte hoek (112°)" | "Een stompe hoek (115°)" |
| Hoogteverschil | De looproutes bovenop de twee walmuren verschillen 2,25 meter | De linkse walmuur is "zowat een meter hoger" dan de rechtse |
Bij de hoek is het verschil klein, maar wie een maat overneemt, noemt er beter de bron bij. Bij de hoogte ligt het lastiger: of het boek en de gids over hetzelfde verschil spreken, zeggen ze niet. Het boek legt er wel de vorm mee uit. Door dat verschil kreeg de tweede bouwlaag een gewelf.
Wat je ook ziet: de bogen onder de muur. Volgens de gids is de aarden wal hier verdwenen, en daardoor kwam het metselwerk van de funderingen bloot. Het boek waarschuwt dat dit een vertekend beeld geeft. De eerste bouwlaag lijkt bijzonder hoog, terwijl eigenlijk het bodemniveau veranderd is.
| Onderdeel | Bron | Wat de bron zegt |
|---|---|---|
| Toren in Lediaanse zandsteen | Boek | "De oorspronkelijke elementen van de toren zijn van lediaanse zandsteen; de gedeelten van baksteen dateren van later." |
| Bovenste bouwlaag in baksteen, met kegeldak | Boek en gids 2008 | Eerst een open platform met kantelen. De gids: opgehoogd en overdekt, "vermoedelijk in de 16e eeuw". |
| Traptorentje rechts | Boek en gids 2008 | Het boek: "een toevoeging uit de 16de eeuw". De gids: "vermoedelijk uit diezelfde periode". |
| Funderingsbogen | Gids 2008 | Zaten in een aarden wal; die is verdwenen, dus nu zichtbaar. |
Eeuwen verstopt, sinds 1967 weer vrij
Na de afbraak van de Steenpoort "verviel de toren in vergetelheid", schrijft het boek, en raakte hij helemaal ingesloten door huizen. Bij de aanleg van de Noord-Zuidverbinding gingen die huizen tegen de grond. Volgens de gids bleven de resten van de muur toen bewaard en haalde men de latere toevoegingen weg.
| Jaar | Wat | Bron |
|---|---|---|
| 1719 | Terechtstelling van Anneessens op de Grote Markt | Boek |
| 1759 of 1760 | Afbraak van de Steenpoort. Het boek noemt op twee plekken een ander jaar, de gids 1759 | Boek en gids 2008 |
| 1902 | Foto van de toren voor hij werd vrijgemaakt | Gids 2008 |
| 1957 | Plan om de toren weer tot zijn recht te laten komen, niet uitgevoerd | Boek |
| 1967 | Restauratie door stadsarchitect J. Rombaux | Boek en gids 2008 |
| 1992, 2002 | Bescherming op 20 februari 1992 en 26 september 2002 | Inventarisfiche |
| 2006 | Gereinigd en verstevigd | Gids 2008 |
| 2014 | Punt 1 in de folder, bij de toegankelijke overblijfselen | Folder 2014 |
Het boek eindigt streng. Sinds de restauratie van 1967 "wacht ze nog steeds op verdere maatregelen die haar beter tot haar recht moeten laten komen". Maar het boek heeft geen jaartal in de uitgave, en het jongste jaar in de tekst is 2002. De gids van 2008 meldt dat de toren in 2006 gereinigd en verstevigd werd. Die klacht kan dus ouder zijn dan de werken van 2006.
De gids zet je eerst op de middenberm
De wandelgids van 2008 begint hier. "Ga op de middenberm van de Keizerslaan staan, tegenover de Anneessenstoren", en daarna naar de andere kant: "Vanaf de stadskant is de hele structuur van de constructie van de walmuur duidelijk zichtbaar." Een dubbele lichtlijn naast een markering in hardstenen tegels geeft volgens de gids aan waar de Steenpoort stond.
| Bron | Wat er staat |
|---|---|
| Boek (na 2002) | De Hoektoren aan de Keizerslaan, in de volksmond de Anneessenstoren genoemd (beschermd monument, 1992). Gerestaureerd door stadsarchitect J. Rombaux in 1967. |
| Wandelgids 2008 | Vertrekpunt van de wandeling. Een van de vier torens die "volledig bewaard bleven". Gerestaureerd in 1967, gereinigd in 2006. |
| Folder 2014 | Punt 1: Anneessenstoren, Keizerslaan. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen. |
| Inventarisfiche | Anneessenstoren: beschermd sinds 20-02-1992 en 26-09-2002 (gelezen in november 2026). |
De gids begint en eindigt bij deze toren. Hoe de route daartussen loopt, staat bij de wandelroute langs de eerste stadsmuur. Op het plan van de eerste stadsmuur van Brussel is dit halte 1.

