Elke uitspraak hier heeft een bron en een jaar: het boek (na 2002), de wandelgids van 2008, de folder van 2014 en de inventarisfiches, gelezen in november 2026. Zo werken we

De eerste muurBrussel, 13e eeuw

Bronnen over de eerste stadsmuur van Brussel

Drie uitgaven, 16 inventarisfiches en drie besluiten. Alle drie de uitgaven staan gratis online als pdf.

Gravure van het beleg van Brussel in 1708 met de stad, de stadsmuur en de aanvalslinies
Plan van het mislukte Franse beleg van Brussel in 1708. Rijksmuseum, RP-P-1910-2233, CC0.

Het boek, de wandelgids en de folder

De eerste omwalling in de tabel: Boek (na 2002)
De eerste omwalling, reeks Brussel, Stad van Kunst en Geschiedenis nr. 29 (ISBN 978-2-930457-67-3). Geen jaar in de uitgave; het jongste jaartal in de tekst is 2002. Het boek geeft per rest meestal het jaar van bescherming. Of je de rest kunt zien, staat er maar bij een paar plekken bij, en over toegang zegt het alleen iets bij de Plebaantoren.
De eerste stadsomwalling van Brussel in de tabel: Wandelgids 2008
De eerste stadsomwalling van Brussel, wandelgids van Monumenten en Landschappen (Brussels Hoofdstedelijk Gewest) en de Stad Brussel, tekst Stéphane Demeter en Bénédicte De Ghellinck, D/2008/6860/022. De gids loopt de muur af in 17 haltes en zet bij veel plekken "niet te bezichtigen".
Wandelen langs de eerste omwalling in de tabel: Folder 2014
Wandelen langs de eerste omwalling, tweetalige folder van het Coudenbergpaleis, editie 3/2014, 15 genummerde punten in twee groepen: toegankelijk (1-8) en ontoegankelijk (9-15). Twee punten staan alleen in deze folder: de funderingsboog in de Sint-Katelijnestraat 42 en de walmuur in de Kanselarijstraat 13.

Inventarisfiches van het Brussels Gewest

De fiches komen uit de Inventaris van het bouwkundig erfgoed. Bij veel plekken gaat de fiche over het gebouw waarin de rest zit, en niet over de muur zelf. De punten op het plan gebruiken de coördinaten van deze fiches.

De 16 fiches, met wat elke fiche over bescherming en de muur zegt
InventarisfichePlek in de tabelWat de fiche vermeldt
AnneessenstorenHalte 1Beschermd sinds 20-02-1992 en 26-09-2002
VillerstorenHalte 2a, Halte 2bBeschermd sinds 30-03-1962
Koninklijk Atheneum Jules BordetHalte 2cGebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt het fragment, ontdekt in 1884
Mussenstraat 15-19 / Zuidstraat 116-120Halte 3Fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum; de toren staat er niet in
Anspachlaan 159-163Halte 4Fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet
Kartuizersstraat 46-48 / Sint-Kristoffelsstraat 2-4Halte 5Fiche van het gebouw; de fiche noemt de muur niet
Oude Graanmarkt 30Halte 6Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; volgens de fiche kwam het muurfragment bloot bij de sloop voor het hotel in 1991
Sint-Katelijnestraat 40-42Folderpunt 7Fiche vermeldt 19-07-2001 en 26-09-2002
Zwarte TorenHalte 7Beschermd sinds 01-02-1937
Schildknaapsstraat 48-52 / Wolvengracht 39-41Halte 8Fiche van het gebouw op het adres uit het besluit; de fiche noemt de muur niet
Overblijfselen eerste stadsomwalling, Wolvengracht 43-47Halte 9Beschermd sinds 05-10-1984; volgens de fiche in december 1987 ingestort en daarna volledig vernield
EHSAL, Stormstraat 2 / Warmoesberg 33-39Halte 10Fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum
Dekenij en PlebaantorenHalte 11Beschermd sinds 27-06-1991
Hotel de Lannoy, Koningsstraat 70 / Koloniënstraat 37-49Halte 13Gebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt bij de bouwaanvraag van 1907 een uitbreiding na de aanleg van de Koloniënstraat, "gepaard met de afbraak van een verdedigingstoren van de eerste stadsomwalling"
Paleis voor Schone KunstenHalte 14Gebouw beschermd sinds 19-04-1977; volgens de fiche werden de resten van een verdedigingstoren behouden
Koninklijke Bibliotheek van België, Keizerslaan 2-4Halte 17Fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet

Drie besluiten die een bescherming in gang zetten

Voor de Warmoesberg, de Sint-Katelijnestraat en de Leopoldstraat bestaan besluiten "entamant la procédure de classement": ze starten de procedure, het zijn geen eindbesluiten. De dag en maand zijn op de scans niet leesbaar, daarom staat er in de tabel geen datum bij. Het boek noemt voor die plekken "beschermd monument, 2002".

Kaarten en beelden

Verder langs de muur