Bronnen over de eerste stadsmuur van Brussel
Drie uitgaven, 16 inventarisfiches en drie besluiten. Alle drie de uitgaven staan gratis online als pdf.

Het boek, de wandelgids en de folder
- De eerste omwalling in de tabel: Boek (na 2002)
- De eerste omwalling, reeks Brussel, Stad van Kunst en Geschiedenis nr. 29 (ISBN 978-2-930457-67-3). Geen jaar in de uitgave; het jongste jaartal in de tekst is 2002. Het boek geeft per rest meestal het jaar van bescherming. Of je de rest kunt zien, staat er maar bij een paar plekken bij, en over toegang zegt het alleen iets bij de Plebaantoren.
- De eerste stadsomwalling van Brussel in de tabel: Wandelgids 2008
- De eerste stadsomwalling van Brussel, wandelgids van Monumenten en Landschappen (Brussels Hoofdstedelijk Gewest) en de Stad Brussel, tekst Stéphane Demeter en Bénédicte De Ghellinck, D/2008/6860/022. De gids loopt de muur af in 17 haltes en zet bij veel plekken "niet te bezichtigen".
- Wandelen langs de eerste omwalling in de tabel: Folder 2014
- Wandelen langs de eerste omwalling, tweetalige folder van het Coudenbergpaleis, editie 3/2014, 15 genummerde punten in twee groepen: toegankelijk (1-8) en ontoegankelijk (9-15). Twee punten staan alleen in deze folder: de funderingsboog in de Sint-Katelijnestraat 42 en de walmuur in de Kanselarijstraat 13.
Inventarisfiches van het Brussels Gewest
De fiches komen uit de Inventaris van het bouwkundig erfgoed. Bij veel plekken gaat de fiche over het gebouw waarin de rest zit, en niet over de muur zelf. De punten op het plan gebruiken de coördinaten van deze fiches.
| Inventarisfiche | Plek in de tabel | Wat de fiche vermeldt |
|---|---|---|
| Anneessenstoren | Halte 1 | Beschermd sinds 20-02-1992 en 26-09-2002 |
| Villerstoren | Halte 2a, Halte 2b | Beschermd sinds 30-03-1962 |
| Koninklijk Atheneum Jules Bordet | Halte 2c | Gebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt het fragment, ontdekt in 1884 |
| Mussenstraat 15-19 / Zuidstraat 116-120 | Halte 3 | Fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum; de toren staat er niet in |
| Anspachlaan 159-163 | Halte 4 | Fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet |
| Kartuizersstraat 46-48 / Sint-Kristoffelsstraat 2-4 | Halte 5 | Fiche van het gebouw; de fiche noemt de muur niet |
| Oude Graanmarkt 30 | Halte 6 | Ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; volgens de fiche kwam het muurfragment bloot bij de sloop voor het hotel in 1991 |
| Sint-Katelijnestraat 40-42 | Folderpunt 7 | Fiche vermeldt 19-07-2001 en 26-09-2002 |
| Zwarte Toren | Halte 7 | Beschermd sinds 01-02-1937 |
| Schildknaapsstraat 48-52 / Wolvengracht 39-41 | Halte 8 | Fiche van het gebouw op het adres uit het besluit; de fiche noemt de muur niet |
| Overblijfselen eerste stadsomwalling, Wolvengracht 43-47 | Halte 9 | Beschermd sinds 05-10-1984; volgens de fiche in december 1987 ingestort en daarna volledig vernield |
| EHSAL, Stormstraat 2 / Warmoesberg 33-39 | Halte 10 | Fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum |
| Dekenij en Plebaantoren | Halte 11 | Beschermd sinds 27-06-1991 |
| Hotel de Lannoy, Koningsstraat 70 / Koloniënstraat 37-49 | Halte 13 | Gebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt bij de bouwaanvraag van 1907 een uitbreiding na de aanleg van de Koloniënstraat, "gepaard met de afbraak van een verdedigingstoren van de eerste stadsomwalling" |
| Paleis voor Schone Kunsten | Halte 14 | Gebouw beschermd sinds 19-04-1977; volgens de fiche werden de resten van een verdedigingstoren behouden |
| Koninklijke Bibliotheek van België, Keizerslaan 2-4 | Halte 17 | Fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet |
Drie besluiten die een bescherming in gang zetten
Voor de Warmoesberg, de Sint-Katelijnestraat en de Leopoldstraat bestaan besluiten "entamant la procédure de classement": ze starten de procedure, het zijn geen eindbesluiten. De dag en maand zijn op de scans niet leesbaar, daarom staat er in de tabel geen datum bij. Het boek noemt voor die plekken "beschermd monument, 2002".
- 026_029: Warmoesberg 37-39 en 41-43. In de bijlage staat: "Les vestiges visés par le présent arrêté, sont ténus et peu visibles".
- 026_035: Sint-Katelijnestraat 40-42 en Oude Graanmarkt.
- 026_036: Leopoldstraat 25 en Wolvengracht 39.
Kaarten en beelden
- Stratenplan: © OpenStreetMap-bijdragers, ODbL 1.0, stand 17 november 2026.
- Brussel in 1555: Jacob van Deventer, publiek domein, Wikimedia Commons.
- Zwarte Toren: foto van Johan Bakker, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
- Zoutkaai in 1732, tekening van E. Puttaert in Bruxelles à travers les âges (1884): Internet Archive Book Images, Wikimedia Commons.
- Brussels (State 1), ets van Wenceslaus Hollar met de Naamsepoort van de tweede stadsmuur: publiek domein, Wikimedia Commons.
- Beleg van 1708: Rijksmuseum RP-P-1910-2233, CC0.
- Anneessenstoren en Villerstoren: foto's van EmDee (2011), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons: Anneessenstoren, Villerstoren.
- Plebaantoren: foto van MisterQ (2021), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
- Hof op de Koudenberg in 1649: Johannes Blaeu, Atlas van Loon, publiek domein, Wikimedia Commons.
- Brussel rond 1745: George-Louis le Rouge, publiek domein, Wikimedia Commons.
- Ferrariskaart in de KBR: foto van Paul Hermans (2016), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
- Muurfragment in de Brederodestraat: inventarisfiche. Geschiedenis van het paleis: Coudenbergpaleis, gelezen in november 2026.


