Elke uitspraak hier heeft een bron en een jaar: het boek (na 2002), de wandelgids van 2008, de folder van 2014 en de inventarisfiches, gelezen in november 2026. Zo werken we

De eerste muurBrussel, 13e eeuw

Wandelroute langs de eerste stadsmuur van Brussel, van poort tot poort

De wandelgids van 2008 deelt de muur op in zes stukken, telkens van de ene stadspoort naar de volgende. Je begint bij de Anneessenstoren aan de Keizerslaan en je komt daar ook weer uit. Onderweg liggen 17 haltes.

Ingekleurde kaart van Brussel met een vijfhoekige omwalling, bastions en stratenpatroon
Brussel rond 1745, kaart van George-Louis le Rouge. De omtrek is de tweede stadsmuur met zijn vestingwerken; de eerste muur lag daarbinnen, rond het centrum. Publiek domein, via Wikimedia Commons.

Volgens dezelfde gids sloot de eerste stadsmuur "een gebied van ongeveer 80 ha in een perimeter van 4 km" in. De gids is gemaakt om "te voet of met de fiets" te volgen. Hoe lang je erover doet, staat er niet in, en wij gokken er niet naar: dat hangt af van hoe lang je bij elke halte blijft.

De zes stukken van de wandelgids van 2008, met de haltes. Bij elke halte staat wat de gids en de folder van 2014 over zichtbaarheid zeggen.
StartAnneessenstoren, Keizerslaan
Stuk 1Van de Steenpoort tot de Overmolenpoort
Stuk 2Van de Overmolenpoort tot de Sint-Katelijnepoort
Stuk 3Van de Sint-Katelijnepoort tot de Warmoesbroekpoort
Stuk 4Van de Warmoesbroekpoort tot de Treurenbergpoort
Stuk 5Van de Treurenbergpoort tot de Coudenbergpoort
Stuk 6Van de Coudenbergpoort tot de Steenpoort

Halte 17, aan de Keizerslaan, is volgens de gids de plek waar de muur "opnieuw zichtbaar" is, "daar waar hij aansluit op de Anneessenstoren". Daar is de ronde dicht.

Waarom van poort tot poort?

De poorten zijn weg, maar de straten die erdoor liepen zijn er nog. Volgens de gids lag de Steenpoort "precies in de aslijn van de Hoogstraat" en werd ze in 1759 afgebroken. De Treurenbergpoort stond waar de Leuvenseweg de stad binnenkwam, en ging in 1760 tegen de grond. De Coudenbergpoort stond in de Naamsestraat ter hoogte van nummer 9 en werd in 1761 gesloopt. Zo lees je de muur af aan het stratenplan van nu, ook waar er geen steen meer van over is.

Het zwakke punt is de ouderdom. De gids is van 2008, en bij 9 van de 19 haltes en deelhaltes staat "niet te bezichtigen". Hotelnamen verschillen al tussen de bronnen, en veel resten zitten in gebouwen waar je niet zomaar binnenloopt. Kijk daarom voor je vertrekt in de tabel met de drie bronnen welke plekken echt iets laten zien.

De folder van 2014 heeft geen stukken, wel twee groepen

De folder van het Coudenbergpaleis telt 15 punten en deelt ze niet op per poort. De legenda splitst ze wel in twee: de punten 1 tot 8 staan bij de toegankelijke, de punten 9 tot 15 bij de ontoegankelijke overblijfselen. Twee punten staan niet in de gids: een funderingsboog in de kelder van café Monk in de Sint-Katelijnestraat 42, en een stuk walmuur in de Kanselarijstraat 13. Omgekeerd ontbreken in de folder de haltes 2c, 4, 8, 13, 15, 16 en 17 van de gids.

Begin je bij de toegankelijke punten, dan kom je langs de Anneessenstoren, de Villerstoren en de Zwarte Toren. Bij de Plebaantoren spreken de bronnen elkaar tegen, en bij de Koudenberg stopte de muur bij het paleis.

Verder langs de muur